Wat heeft een goed bestuur nodig? Dat vertelt een veertiende-eeuws kunstwerk in Siena: Ambrogio Lorenzetti's Allegorie van goed en slecht bestuur
Het zal maar je werk zijn. Een dorp, stad, regio of land besturen. In onze huidige tijd geen sinecure als je het goede met burgers/inwoners voorhebt. Op allerlei plekken in Europa én in de wereld waar het met burgerrechten eerst goed zat, worden deze nu met voeten getreden. De wereldorde is in een paar maanden tijd van aangezicht veranderd en de roep om leiderschap wordt luider. Dat doet me enorm denken aan een kunstwerk uit de veertiende eeuw in Siena dat ook nu nog inspiratie kan zijn voor bestuurders om het goede te doen. Dit is kunstgeschiedenis waar je van kunt leren.
De visie van Aristoteles
Daarvoor gaan we eerst even terug in de tijd. Nadenken over hoe een stad of land goed bestuurd moet worden, gebeurde al in het oude Griekenland. Sterker nog: veel van het denken van toen heeft ons denken van vandaag gevormd en is nu ook nog terug te vinden in moderne politieke en maatschappelijke systemen. Neem Aristoteles (384 -322 v. Chr.), de grote filosoof, die zijn gedachten over politiek vastlegde in zijn boek Politica*. Hier een paar daarvan.
Volgens Aristoteles is de mens een sociaal wezen dat zijn bestemming en optimaal welzijn vindt in de staat. Ethiek en politiek zijn bij hem nauw verbonden: de eerste leidt tot de tweede, want alle handelen is op welzijn en geluk gericht en een activiteit van de ziel, zo zegt hij dat mooi.
En hij gaat verder: iedere mens is erop gericht om te overleven en samen te leven met anderen in een situatie van vrede en rust. Dat alles gebaseerd op ‘vriendschap’ wat de sociale samenhang en solidariteit bevordert. Dit wordt versterkt als mensen in saamhorigheid kunnen samenleven en worden bestuurd door mensen die hiervoor de gaven van de praktische wijsheid hebben gekregen. Hoe mooi klinkt dit: praktische wijsheid! Het is een beetje plechtig taalgebruik voor ons nu maar eigenlijk is er geen woord mis met wat hij zegt.
Aristoteles verdedigt als staatsvorm een praktische mengvorm van aristocratie en democratie. Aristocratie wil zeggen dat de besten (aristoi) leiding geven, democratie zorgt ervoor dat macht en welzijn evenwichtig worden verdeeld. Hij ziet een samenleving voor zich met een sterk middenveld waar zo veel mogelijk gelijkheid en gelijkwaardigheid is. Met goed bestuurlijk inzicht kan er dan stabiliteit en continuïteit zijn, in tegenstelling tot regeringsvormen waar rijkdom, macht en vriendjespolitiek de boventoon voeren. Hij waarschuwt ook om bestuurlijke functies niet te lang aan een beperkt aantal mensen toe te kennen en voor een langere periode. Het gevaar van tirannie ligt dan op de loer. Hoe actueel zijn deze woorden weer.
Voor dat goede bestuur geeft Aristoteles vier handvaten - positieve menselijke eigenschappen die later de vier kardinale deugden worden genoemd: Voorzichtigheid (Prudentia), Gerechtigheid(Iustitia), Standvastigheid (Fortitudo) en Matigheid (Temperantia).** Onder invloed van het Christendom komen daar nog drie deugden bij: Geloof, Hoop en Naastenliefde. Deugdzaamheid is volgens Aristoteles overigens niet aangeboren, als je dat mocht denken, maar kan alleen worden verworven door oefening op basis van morele kennis.
Siena
Een lange inleiding die nodig is om het volgende te kunnen berijpen.
In 1986 reis ik met vriendin Mariëlle per auto naar Italië. Doel is Siena, dat zou een mooie middeleeuwse stad zijn. En dat is het! Na wat wandelen door de straten komen we uit bij een heel bijzonder plein in schelpvorm. Het blijkt om het ‘mooiste plein ter wereld’ te gaan, boffen wij even! Het plein helt enigszins schuin naar beneden en wordt dan doorsneden door een bijzonder gebouw: het Palazzo Pubblico, het oude stadhuis van Siena.
Afb. 2. Schelpenplein met het Palazzo Pubblico in Siena
Natuurlijk bezoeken we dit en eenmaal binnen komen we op enig moment uit in de Sala della Pace. Langs drie wanden zien we een enorme fresco-cyclus die verhaalt over de ingrediënten die nodig zijn om goed te besturen en óók welke gevaren leiden tot een slecht bestuur. Daarnaast zie je van beide wat de gevolgen daarvan kunnen zijn voor stad en platteland: de Allegorie van het goede en het slechte bestuur.
Wat zo bijzonder aan het werk is, is dat dit het eerste, bijna geheel profane (wereldlijk) kunstwerk is in een openbaar gebouw in de zeer rooms-katholieke middeleeuwen. De kunstuitingen waren tot dan toe religieus. Het is ook een van de eerste schilderingen waarop het platteland is verbeeld. Het geheel is een treffend voorbeeld van een - onder invloed van het opkomende humanisme - ontluikend zelfbewustzijn van de mens. Dit zal een eeuw later leiden naar de periode in Italië, met het hart ervan in Florence, die in de negentiende eeuw door de historicus Jacob Burckhardt (1818-1897) voor het eerst de renaissance wordt genoemd.
De maker is Ambrogio Lorenzetti (1290-1348) die deze cyclus tussen 1338-1339 schildert in opdracht van het bestuur van de republiek Siena voor de zaal waarin het stadsbestuur samenkomt. In die jaren is Siena een republiek en wordt de stad bestuurd door afstammelingen van negen belangrijke families: de Consiglio dei Nove (Raad van Negen). Zij zijn in functie voor een periode van twee maanden, om daarna te worden vervangen door negen andere bestuurders. Er is goed geluisterd naar Aristoteles want hij is de man die dit aanraadt om, zoals ik al schreef, corruptie te voorkomen. De cyclus zal bedoeld zijn geweest om de bestuurders die hier bijeen komen te inspireren maar ze ook te houden aan de ethische normen waarover op de fresco’s verhaald wordt. Die zijn geïnspireerd op deze deugdenethiek van Aristoteles. Kijk, hier was deze inleiding voor nodig.
Afb. 3. Giorgio Vasari, Fantasieportret van Ambrogio Lorenzetti in zijn Vite, 1550/1564
De cyclus bestaat uit vier scènes langs de bovenkant van de drie muren van een rechthoekige ruimte en is duidelijk gemaakt om te onderwijzen. De Allegorie van het goede bestuur heeft Lorenzetti aangebracht op de korte wand van c. 3 x 14 meter (!), met daarop allerlei allegorische personages die staan voor positieve eigenschappen die nodig zijn wil je een stad goed besturen. Dankzij de bijschriften zijn ze goed te herkennen. Draai je je om dan zie je langs de linkerwand tot aan het raam de effecten daarvan op stad en platteland. Op de wand ertegenover zie je links de Allegorie van het slechte bestuur met de gevaren - ook weergegeven in allegorische figuren - die kunnen leiden tot een slecht bestuur. En ook daarvan schildert Lorenzetti de gevolgen voor stad en platteland.
Afb. 4. Overzicht van de Sala della Pace in het Palazzo Pubblico in Siena
Afb. 5. Ambrogio Lorenzetti, Allegorie van het goede bestuur en de effecten daarvan voor stad en platteland, fresco, 1338-1339, 296 cm × 1398 cm, Siena, Palazzo Pubblico, Sala delle Pace
De Allegorie van goed bestuur bevindt zich, zoals gezegd, op de korte muur, recht tegenover het raam. Links, hoog, staat de Goddelijke Wijsheid (Sapienta), gekroond, gevleugeld en met in haar linkerhand een boek, dat voor kennis staat. In haar rechterhand houdt ze een weegschaal vast, waarop twee engelen volgens de Aristotelische traditie de twee kanten van Gerechtigheid beoefenen: straffen (links) en belonen (rechts).
Gerechtigheid, zittend op een troon onder Goddelijke Wijsheid, is de enige die het gewicht van de weegschalen kan en mag vasthouden. Vanaf elke schaal loopt een touw dat samenkomt in de linkerhand van Eendracht (Concordia), de figuur onder Gerechtigheid. Zij heeft een schaaf op haar schoot, het symbool voor gelijkheid en balans. Eendracht geeft het touw vervolgens aan de vierentwintig burgers die symbool staan voor de stad en het touw komt uiteindelijk vast te zitten aan de pols van de figuur die voor de Comune - het stadsbestuur - staat.
De burgers zijn verschillend gekleed om hun verschillende sociale achtergronden en beroepen uit te drukken. Onder de figuur van de Comune zitten Romulus en Remus en de wolvin die naast Rome ook voor Siena een rol spelen in de mythe over het ontstaan van de stad. Naast de twee jongetjes staan twee heren die hun kastelen aanbieden aan de Comune, omdat zij bescherming van de stad zoeken.
Afb. 6. Romulus, Remus, de wolvin en de twee kasteelheren met links naast hen een stukje van één van de kastelen (sorry, scherper krijg ik de foto niet)
Afb. 7. Detail van de rij burgers en als je goed kijkt zie je dat ze vanaf Eendracht van achter naar voren het touw vasthouden dat aan het eind vast zit aan de pols van de Comune (ook deze foto is niet top scherp, helaas)
De figuur van de Comune is gekleed in zwart en wit: de kleuren van Siena. In zijn ene hand houdt hij een scepter en in zijn andere een schild met daarop de afbeelding van de Maagd Maria en het Kind, geflankeerd door twee engelen. Zijn hoofdtooi van bont verwijst naar zijn status als rechter. Om zijn rechterpols is het Gerechtigheidstouw gebonden dat hem door de burgers zelf is gegeven. Boven het hoofd van de Comune zweven de drie theologische deugden: Geloof, Hoop en Naastenliefde. Ook is - bijna niet te zien - heel klein het gezicht van Jezus afgebeeld.
Afb. 8. Het gezicht van Jezus met een stralenkrans bovenin, rechts van het midden (scherper kreeg ik de foto niet)
Links en rechts van de Comune zitten de vier kardinale deugden: Gerechtigheid, Matigheid, Voorzichtigheid en Standvastigheid. Elke deugd is afgebeeld met haar attributen, naar de middeleeuwse iconografie: het zwaard, de kroon en het afgehakte hoofd voor Gerechtigheid; de zandloper voor wijs gebruik van de tijd voor Matigheid; een spiegel om het verleden te interpreteren, het heden goed te lezen en de toekomst te voorzien voor Voorzichtigheid, en de strijdknots en het schild voor Standvastigheid. Ze worden vergezeld door twee andere onconventionele deugden, namelijk Vrede (Pax), sierlijk hangend in een stoel met daaronder een stapel wapens, en met een olijftak in de hand, en Grootmoedigheid (Magnanimitas), die kronen en munten uitdeelt. Onder de deugden rechts staan wat soldaten, zowel cavalerie als infanterie, die een groep mannen gevangen houden.
Afb. 9. Vrede (Pax) ontspannen hangend in een stoel, met haar voeten bovenop een aantal wapens
Afb. 10. Eendracht met het gerechtigheidstouw en een schaaf
Samenvattend bevat het bovenste deel van het fresco de goddelijke componenten - de goddelijke Wijsheid en de theologische deugden -, het middelste deel de stadsinstellingen - Gerechtigheid, de Comune en de niet-theologische deugden , - en het onderste deel de bouwers en de gebruikers van dit alles: het leger en de burgers. Het touw symboliseert de eenheid tussen Gerechtigheid en de Comune: onafscheidelijk en het een nutteloos zonder het andere, bijeengehouden door de burgers in een staat van harmonie. Het fresco geeft ook aan hoe Gerechtigheid eruit ziet in het Siena van de veertiende eeuw: het gaat niet alleen over het vellen van een oordeel over mensen maar ook om het reguleren van de welvaart door de handel. Gerechtigheid betekent in die tijd dus ook dat, in het belang van de stad, inwoners van naburige dorpen en steden onderworpen kunnen worden en dat daarbij doden zouden kunnen vallen, hoort daarbij.
De effecten van een goed bestuur voor stad en platteland bevinden zich op de linker zijmuur, als je de Allegorie van het goede Bestuur in de rug hebt, en zijn weergegeven in één fresco. Linksboven staan de klokkentoren en de koepel van de kathedraal, symbool voor de stad in die tijd. In de stad is een levendig verkeer van mensen door een veelheid aan straten, pleinen, paleizen en winkels. Er zijn veel ornamenten, zoals glas-in-loodramen, gekanteelde daken, gegoten kraagstenen onder de daken, bogen, houten balken, planten en bloemen op de terrassen, een beschilderd dakterras. Allemaal luxe waar alleen een goed bestuur voor kan zorgen.
Nijvere inwoners leggen zich toe op handwerk, handel en bouwactiviteiten. Op de voorgrond zien we een schoenenwinkel waar iets wordt verkocht aan een man met een muilezel. Daarboven zijn enkele metselaars bezig met de constructie van een gebouw. Een net geklede man zit in een stoel en geeft les aan een aandachtig publiek. Een aanstaande bruid met een kroon op haar hoofd is, zittend op een paard, onderweg naar haar huwelijksinzegening; twee vrouwen kijken toe. Heel mooi is de groep dansers die elkaars hand vasthouden en dansen op het ritme van een zangeres met tamboerijn.
Afb. 11. Effecten voor de stad van een goed bestuur
Afb. 12. Een bruid op weg naar haar huwelijksinzegening
Afb. 13. Er wordt gezongen en gedanst
Afb. 14. Er wordt gewerkt
Afb. 15. en er wordt les gegeven
De stad gaat voorbij de stadspoort over in het platteland en er is over en weer handelsverkeer: spullen gaan de stad in en uit. Twee mannen te paard verlaten de stad, terwijl een van hen achterom kijkt en spreekt met een derde man. Twee muilezels beladen met balen vertrekken richting een naburige stad. Een man loopt met een everzwijn richting de stad net zoals twee mannen met balen op hun rug. Twee mannen lopen al pratend richting de stad waarvan één een mand met eieren draagt. Allemaal goederen die in de stad verkocht gaan worden.
Boeren zaaien, schoffelen en ploegen het land. Hun activiteiten volgen de cyclus van groei en bloei: ploegen, zaaien, oogsten en tarwe dorsen. Landgoederen hebben wijngaarden en olijfbomen. Ook herkenbaar zijn boerderijen, villa's en versterkte dorpen. In de lucht links vliegt de personificatie van Veiligheid (Securitas), die een gehangen misdadiger vasthoudt: symbool van een onverbiddelijke gerechtigheid als de wet wordt overtreden. Alles lijkt gericht op voorspoed.
Afb. 16. Effecten van goed bestuur op het platteland
Afb. 17. met linksboven de figuur van Veiligheid (Securitas)
Samenvattend vertegenwoordigt de stad de harmonieuze vereniging van de burgerlijke deugden Wijsheid, Standvastigheid, Gerechtigheid en Matigheid terwijl de dansers naar Eendracht verwijzen, onmisbaar voor vreedzaam samenleven.
Afb. 18. Twee mannen te paard die de stad uit rijden en mensen die van alles naar de stad brengen om te verkopen
Afb. 19. Boeren dorsen het graan
Maar wat gebeurt er als het besturen de verkeerde kant op gaat? Lorenzetti schildert de gevaren waaraan stad en platteland dan blootstaan in de Allegorie van het slechte bestuur. Dat fresco bevindt zich op de tegenoverliggende muur, meteen rechts van de Allegorie van het goede bestuur op de korte muur, zodat een vergelijking meteen mogelijk is.
In het midden zien je de personificatie van Tirannie (Tyrannide): een eng gedrocht met hoektanden, horens, een schele blik en geklauwde voeten. Het is een schril contrast met de grote trotse figuur van de Comune in de Allegorie van het goede bestuur.
Afb. 20. Rechts de Allegorie van het slechte bestuur met de links de effecten daarvan voor de stad en - hier niet zichtbaar - het platteland. Het werk is helaas erg beschadigd
Deze Tirannie heeft geen touw dat in vertrouwen met de burgers is verbonden. Aan zijn voeten ligt een zwarte geit; de tegenpool van de zogende wolvin van de tweeling Romulus en Remus bij het goede bestuur. Erboven vliegen drie gevleugelde ondeugden: Hebzucht (Avaritia) met als attribuut een lange haak om rijkdommen bijeen te harken, en in haar andere hand twee open geldbuidels die op hun kop tussen twee plankjes zijn geklemd; Hoogmoed (Superbia) met een zwaard en een juk en IJdelheid (Vanitas) met een spiegel, waarmee ze materiële schoonheid bewondert, met in haar rechterhand een droge vrucht als teken van haar wispelturigheid.
Naast Tirannie zitten personificaties van verschillende aspecten van ‘het kwaad’: links Wreedheid (Crudelitas), die een slang aan een zuigeling toont; Verraad (Proditio) met een lam waarvan de staart in een schorpioen is veranderd, wat zijn valsheid symboliseert; Bedrog (Fraus) met vleugels en voeten met klauwen; Woede (Furor) met de kop van een zwijn, de romp van een man, het lichaam van een paard en de staart van een hond, wat beestachtige woede symboliseert; Verdeeldheid (Divisio) in een jurk met een verticale zwarte en witte band - de kleuren van Siena maar tegengesteld aan de horizontale kleurverdeling in de robe van Comune - met een zaag, tegenhanger van de schaaf van Eendracht, en tot slot Oorlog (Guerra) die met een zwaard, een schild en een zwart gewaad is afgebeeld.
Onder Tirannie ligt Gerechtigheid, nu op de grond, onderworpen, ontdaan van haar mantel en kroon, haar handen gebonden en de weegschaal op de grond gekieperd. Ze kijkt bedroefd. Eén individu houdt haar met een touw vast. Naast haar staan - slecht zichtbaar - de slachtoffers van het wanbestuur: de burgers. Rechts van de onderworpen Gerechtigheid vechten twee mensen om een baby en nog verder naar rechts laten anderen twee lijken met afgehakte handen op de grond achter.
Links van de Allegorie van het slechte bestuur zijn op dezelfde wand meteen de effecten voor de stad en het platteland geschilderd. De stad is onveilig en ligt vol puin. De burgers bouwen en onderhouden niet meer, maar vernietigen dat wat er is. Er worden moorden gepleegd en er is geen bescherming of rechtszekerheid meer zodat onschuldigen burgers zomaar worden gearresteerd. De economie ligt plat. Op het platteland is het niet veel beter: er zijn branden en legers marcheren op naar de stadsmuur. In de lucht vliegt een sinistere Angst (Paura).
Afb. 21. Gerechtigheid ligt gekneveld onder Tirannie
Afb. 22. Vervallen gebouwen
Afb. 23. Een onschuldige vrouw wordt gearresteerd
Afb. 24. De effecten voor het platteland: huizen worden ruïnes, niets groeit meer en soldaten maken het platteland onveilig
Er is natuurlijk nog veel meer te vertellen over dit werk, maar ik hou het hierbij. Ik vind dit nog steeds een ongelooflijk werk en zie in de ontwikkelingen op dit moment een goede aanleiding om het aan jullie - mijn lezers - te presenteren. Ter lering ende vermaak, al is de toon wel serieus.
Aristoteles heeft de wereld een enorme dienst bewezen met zijn ideeën over bestuur. Latere generaties hebben de kardinale deugden en andere goede en slechte menselijke eigenschappen omgezet in personificaties en zo de abstracte begrippen menselijke gedaanten gegeven.*** De kunst is vanaf de renaissance rijk aan vele prachtige variaties op deze morele eigenschappen, met als doel ook de veelal ongeletterde bevolking te wijzen op goed gedrag. Met goed gedrag, kun je later in de hemel komen.
De wanden van de Sala delle Pace tonen één van deze variaties, en wel in alle kracht. Het werk is helder, principieel en gericht op het welbevinden van mensen. En het zijn andere mensen die daarvoor kunnen zorgen, mits ze de juiste instelling hebben en niet voor zichzelf maar voor de gemeenschap gaan. Dit werk mag wat mij betreft bij elke Europeaan en in haar of zijn cultuur-historische rugzakje.
* Politika (Oudgrieks: Πολιτικά) is een werk van Aristoteles en tweede deel van een tweeluik. Het eerste deel is getiteld Ethika (over ethiek) en beide geschriften hebben hetzelfde thema: Aristoteles noemt dit zelf soms de filosofie van menselijke zaken, maar vaker politieke of sociale wetenschappen. Voordat hij dit werk schreef, bestudeerde hij de staatsinrichting of constitutie van meer dan 150 steden in het oude Griekenland. Politika is afgeleid van het Griekse woord polis (πόλις: stad-staat).
** Voor het eerst zo genoemd door kerkvader Ambrosius van Milaan (339-397), waarbij kardinaal begrepen moet worden als scharnierpunt.
*** Dat deze eigenschappen in de kunst de vorm van een vrouw krijgen, komt louter en alleen omdat de begrippen ervoor in de Latijnse grammatica vrouwelijk zijn.
Met dank aan Heino van Rijnberk
--------------------------------------------------------------------------------------------------
Verantwoording literatuur:
Maria Meoni, Utopia and reality: Ambrogio Lorenzetti’s good government, Firenze, Edizioni IFI, 2005
Aldo Cairola, Simone Martini and AMbrogio Lorenzette in the Town Hall of Siena, Firenze, Edizione IFI, z.j.
P. van Tongeren, Deugdelijk Leven - Een inleiding in de deugdethiek, Amsterdam, Boom, 2003
https://nl.wikipedia.org/wiki/Politika_(Aristoteles) (geraadpleegd april 2025)
https://historiek.net/aristoteles-universele-filosoof-oudheid/65153/ (geraadpleegd april 2025)
WIKIhttps://it.wikipedia.org/wiki/Allegoria_ed_effetti_del_Buono_e_del_Cattivo_Governo?oldid=95388399 (geraadpleegd op 5 mei 2025
Verantwoording fotografie:
Openingsbeeld:
https://www.wga.hu/index1.html
Afb. 1.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Aristoteles#/media/Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg
Afb. 2: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/013_le_vite%2C_ambrogio_lorenzetti.jpg
Afb. 3.
https://www.google.com/search?q=comune+di+siena&client=firefox-b-d&sca_esv=db94c43514cdc207&biw=1520&bih=883&ei=1B4jaL74O4WD9u8PjIip-Ak&gs_ssp=eJzj4tDP1Tcwt6xMMmD04k_Ozy3NS1VIyVQozkzNSwQAbeMIhw&oq=comune+di+siena&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiD2NvbXVuZSBkaSBzaWVuYSoCCAAyBRAuGIAEMgUQABiABDIFEAAYgAQyBhAAGBYYHjIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIUEC4YgAQYlwUY3AQY3gQY4ATYAQFIryJQgwNYtRRwAXgAkAEAmAF0oAHYCqoBBDEyLjS4AQHIAQD4AQGYAhCgAqkLwgIKEAAYsAMY1gQYR8ICCBAAGIAEGLEDwgIREC4YgAQYsQMY0QMYgwEYxwHCAggQLhiABBixA8ICDhAuGIAEGLEDGNEDGMcBwgILEC4YgAQYsQMYgwHCAgsQABiABBixAxiDAcICCxAuGIAEGNEDGMcBwgIOEC4YgAQYsQMYgwEYigXCAh0QLhiABBixAxjRAxjHARiXBRjcBBjeBBjgBNgBAcICCxAuGIAEGMcBGK8BwgIREC4YgAQYsQMYgwEYxwEYrwHCAgsQLhiABBixAxjUAsICGhAuGIAEGMcBGK8BGJcFGNwEGN4EGOAE2AEBwgIKEAAYgAQYsQMYCsICChAuGIAEGLEDGArCAgcQABiABBgKwgIHEC4YgAQYCpgDAIgGAZAGCLoGBggBEAEYFJIHAzkuN6AHku8BsgcDOC43uAegCw&sclient=gws-wiz-serpAfb. 4.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Allegorie_van_goed_en_van_slecht_bestuur#/media/Bestand:Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg
Afb. 4.
Foto auteur
Afb. 5.
https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&sca_esv=1dda3acef72a6239&q=allegorie+van+goed+en+slecht+bestuur&udm=2&fbs=ABzOT_DDfJxgmsKFIwrWKcoyw2RfcH6DTUcy5g5alyxuLXMELFYytOWGTvTZIDoI52i6SCFNqL_OZxl3G9DnEiz6AN3CpZJFP1tcfep0ykVEhFLnQvV914RcW5J1gj0Q1gX4Ga6plAfc4PTfmXkq5UC-I3hRAdpMnzUEO2daUcml4I3e51u6qeHHGcN9-4w14x_-D-2GtpJr&sa=X&ved=2ahUKEwiWqLHz74mNAxWPnf0HHWFnM3YQtKgLegQIFxAB&biw=1520&bih=883&dpr=1#imgrc=WZY9SvU-b5j_eM&imgdii=wPwBQcwbT75DGM
Afb. 6, 7, 8, 9, 10 : details van afb. 5
https://it.wikipedia.org/wiki/Allegoria_ed_effetti_del_Buono_e_del_Cattivo_Governo?oldid=95388399#/media/File:Lorenzetti_Good_Govt_Detail.jpg
Afb. 11-18: https://www.wga.hu/index1.html
Afb. 19: detail van afb. 18
Afb. 20-24: https://www.wga.hu/index1.html