Kunst in dienst van de wetenschap Over de Leidse kunstenaar Floris Verster, de Flora Batava en de Leidse kunstenares Helena Christina van de Pavord Smits
De aanloop
Vorig jaar bezocht ik in Museum de Lakenhal in Leiden de mooie tentoonstelling over de Leidse kunstschilder Floris Verster (1861-1927). Ik schreef er over in deze Kunst in je mailbox. Versters grootste inspiratiebron was zijn tuin en alles wat daarin groeit en bloeit. Een inspiratiebron van alle tijden voor kunstenaars, toen en nu. En een onderwerp dat ook mij meer en meer bezighoudt, in het dagelijks leven maar ook in mijn kunstbeleving. Ik kan enorm genieten van de minutieuze weergave van bloemen, planten en insecten op een schilderij van Jan van Eyck, maar ook op botanische illustraties. Ik vind het ook interessant als deze kunst geproduceerd wordt voor - bijvoorbeeld - een wetenschappelijk doel, zoals dat in de zestiende eeuw gebeurde in Europa, waar deze illustraties bijdroegen aan de ontwikkeling van de natuurwetenschap. Hoe waardevol is dat!
Alexander von Humboldt
In een pop-up boekwinkeltje in Den Haag viel mijn oog - een tijdje terug - op een wat beduimelde paperback met de titel The invention of Nature. The adventures of Alexander von Humboldt, the lost hero of science (De uitvinder van de natuur. De avonturen van Alexander von Humboldt, de vergeten held van de natuurwetenschap) van schrijfster Andrea Wulf uit 2015 . De naam Von Humboldt ken ik, ik weet dat er in Berlijn een beroemde universiteit naar hem genoemd is maar daar blijft het bij. Hier was dus een kans om meer over deze man te weten te komen. Ik kocht het boekje voor vijf euro. Bingo! want ik kocht een ‘schat’: zo’n interessante man en zo prachtig opgeschreven, ik las het boek achter elkaar uit.
Illustratie van Alexander Von Humboldt in de bibliotheek van zijn Berlijnse appartement. Hier ontving hij zijn vele bezoekers (foto overgenomen uit Wulf,. 2015, p.202)
Het boek gaat over een man van de wetenschap met een niet te stuiten nieuwsgierigheid naar aarde en hemelgewelf wat hem in 1799 naar Zuid-Amerika brengt voor een vijf jaar durende expeditie. Al zijn waarnemingen, ontdekkingen en inzichten die hij daar opdoet, legt hij in woord en beeld vast en publiceert er later over als hij weer terug is in Duitsland. Hij neemt waar hoe biodiversiteit in elkaar steekt en ziet dat er al aan monocultuur wordt gedaan wat de biodiversiteit verstoort. En hij voorspelt de klimaatverandering door de ingrepen van de mens in de natuur. De eerste ecoloog! bedacht ik me toen ik dit las en waarom kennen we deze man nauwelijks terwijl hij in zijn eigen tijd beroemd was - buiten Nederland is hij dat nog steeds - en de Amerikaanse president Thomas Jefferson en Charles Darwin heeft beïnvloed?
De Flora Batava
De tentoonstelling over Floris Verster vertelde ook het verhaal van de Flora Batava. In diezelfde negentiende eeuw van Alexander von Humboldt’s expeditie ontwikkelden twee Nederlandse natuurliefhebbers - tekenaar, graveur en uitgever Jan Christiaan Sepp (1739-1811) en landbouwcommissaris Jan Kops (1765-1849) - het megalomane idee om alle wilde planten in Nederland in kaart te brengen. Dat was voor Nederlandse groen nooit eerder gedaan, druk als Nederlandse botanische wetenschappers bezig waren geweest met overzeese exotische overzichtsboeken over botanie in landen in Zuid-Amerika en Zuidoost Azië. Deze interesse valt samen met een internationale veranderende houding tot de natuur en een heropleving van de waardering voor de lokale flora die zich in de negentiende eeuw voortzet. In de tweede helft waren onderwijzer en natuurbeschermer Eli Heimans (1861-1914) en schrijver onderwijzer en natuurbeschermer Jac. P. Thijsse (1865-1945) daarvan kwartiermakers. Deze periode wordt wel het 'biologisch réveil' genoemd en wordt gezien als een reactie op de industriële revolutie.
Het megalomane idee krijgt vorm in de Flora Batava (1800-1934), het eerste geïllustreerde overzicht van alle wilde planten in Nederland. Als deel 1 in 1800 wordt gepubliceerd hebben de initiatiefnemers nog geen idee van de omvang van hun project. Over de enorme tijdsspanne van 134 jaar zullen 28 delen uitkomen met meer dan 2000 illustraties, gemaakt door diverse auteurs en uitgevers! Veel kunstenaars maken in de loop der tijd in opdracht botanische illustraties voor deze catalogus.
Titelpagina in de eerste druk van de Flora Batava, deel I-IV. tekst: Jan Kops, ill.: Jan Christiaan Sepp
Tekst en afbeelding bij/van de kleine Maagdenpalm in de Flora Batava (foto auteur op tentoonstelling Floris Verster)
Voorbeeld van illustraties in de Flora Batava (foto auteur op tentoonstelling Floris Verster)
De kunstenaar: Helena van de Pavord Smits
Een van die kunstenaars is Helena van de Pavord Smits (1867-1941). Zij wordt de meest productieve illustrator. Haar vader Frederik Salomon van de Pavord Smits heeft een boek- en steendrukkerij in Leiden, waar tussen 1872 en 1893 de Flora Batava wordt gedrukt. Waarschijnlijk komt Helena hierdoor in contact met de uitgever of en met redacteuren van het botanisch overzichtsboek. Zij krijgt er een vaste aanstelling.
Helena van de Pavord Smits volgt van ca. 1886 tot 1889 aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag de cursus M.O. tekenen. Zij krijgt les van Willem Hendrik van der Nat (1864-1929), etser, lithograaf, tekenaar en schilder, vaak van landschappen met vee en ook opgeleid aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag.
Willem van der Nat, Herder met kudde schapen, z.j., olieverf op doek, 74.3 x 115 cm, Assen, Drenths Museum (bruikleen Kunstmuseum Den Haag)
Ook krijgt Helena les van aquarellist, tekenaar en -leraar, en schilder Mathilde Tonnet (1843-1926), ook opgeleid aan de Haagse Academie. Mathilde is een alleskunner, ze maakt (bos)landschappen, portretten, stadsgezichtengenrevoorstellingen.
Mathilde Frederika Wilhelmina Tonnet, Portret van Alexander Hugo Bakker Korff, 1882, houtskool op pappier, 120 x 85cm, Leiden, Museum Lakenhal
Botanisch tekenen is een vak apart: elke plant wordt gedetailleerd afgebeeld waarbij ook de zaaddozen en groeiprocessen zichtbaar zijn. Het vereist precisie in verhouding, vorm, textuur en kleur, maar ook inzicht in het groeiproces van de plant. Daar heb je zowel artistiek talent als wetenschappelijke kennisvoor nodig. De tekening hieronder van een purperrode aarddistel die alleen in Zuid-Limburg voorkomt, toont bijvoorbeeld ook het binnenste van het bloemblad.
Helena Christina van de Pavord Smits, Aarddistel (Cirsium Acoule All), Flora Batava, dl. 20, plaat 1523, red. F. W. van Eeden (1829-1901), met de hand ingekleurde lithografie, Leiden, Naturalis, 1898 (foto auteur op tentoonstelling Floris Verster)
Hoewel Helena van de Pavord Smits ook vrij werk maakt, heeft ze het meeste succes met haar wetenschappelijk illustraties. In 40 jaar tijd maakt zij meer dan 800 botanische illustraties. Naast haar werk voor de Flora Batava schildert ze tropische planten voor het Rijks Herbarium* aan de Nonnensteeg in Leiden, dat in 2013 uiteindelijk zal opgaan in het Naturalis Biodiversity Venter. In 2019 verhuist de collectie naar de nieuwbouw van Naturalis aan de Darwinweg in Leiden.
Helena van de Pavord Smits, Columnea microcalyx, 1918, Leiden, Naturalis
Helena Christina van de Pavord Smits, Streptocarpus grandis, 1917, Leiden, Naturalis
Granen en zaden uit de collectie van het Rijks Herbarium
Helena maakt ook anatomische tekeningen voor een Leidse hoogleraar in de diergeneeskunde en ze werkt samen met de mycoloog (paddenstoelenkenner) Catharina Cool (1874-1928) die schimmels bestudeert. Catharina Cool heeft veel betekend voor de ‘populaire’ paddenstoelenstudie in Nederland. Ook propageert ze in Nederland het eten van paddenstoelen.
Catherina Cool aan het werk in haar laboratorium
Eerste druk van het paddenstoelenboek gemaakt door Catharina Cool
Het schilderij met gedroogde distels in een kleine groene vaas is een voorbeeld van het vrije werk van Helena van de Pavord Smits. Waar haar botanische illustraties nauwkeurig en gedetailleerd zijn, kiest ze hier voor een lossere, expressievere schilderstijl. Gedurende het Flora Batava-project worden alle vondsten, na illustratie en registratie zorgvuldig gedroogd en bewaard. Van de Pavord Smits kan een van deze distels meegenomen hebben naar haar atelier. Ze hecht veel waarde aan dit werk en vindt dat het een plek bij Museum de Lakenhal verdient. Ze schenkt het schilderij dan ook na haar overlijden - in 1941 - aan het museum.
Helena Christina van de Pavord-Smits, Distels, , olieverf op doek, Leiden, Museum de Lakenhal
Het moet een fijne afwisseling zijn geweest voor Helena van de Pavord Smits om in haar vrije tijd bloemen te schilderen zonder de strikte precisie van de botanische illustraties. De aquarel met speelse lelies in een glazen vaas is dan ook het tegenovergestelde van haar wetenschappelijke werk. Toch ligt haar grootste talent juist in die nauwkeurigheid - een kwaliteit die de redacteuren van de Flora Batava snel opmerken, waarop ze de jonge, nog onbekende vrouwelijke kunstenaar een vaste aanstelling geven.
Helena Christina van de Pavord-Smits, Lelies, 1928, waterverf op papier, Leiden, Museum de Lakenhal
Helena schildert nog ander motieven, waaronder stillevens en portretten.
Helena van de Pavord Smits, Stilleven met sinaasappel, 1923, olieverf op doen, Leiden, Museum Lakenhal
Helena van de Pavord Smits, Portret van Adriana Susanna Timmermans, 1912, olieverf op doek, Leiden, Museum Lakenhal
In 1911 ontdekt Floris Verster een nu meer dan honderd jaar oude zwam op een iep in zijn achtertuin. Verster blijkt bekend met de Flora Batava en waarschijnlijk informeert hij paddenstoelenkenner H.A.A. van der Lek (overleden 1928), die aan illustrator Helena van de Pavord-Smits (1867-1941) vraagt om de zwam ter plekke vast te leggen voor de Flora Batava. Zij moet snel werken om de zwam goed te kunnen treffen voordat deze indroogt. Als de tekening gemaakt is, wordt de zwam voorzichtig losgemaakt van de iep, gedroogd en uiteindelijk opgenomen in het Rijksherbarium in Leiden.
Helena Christina van de Pavord-Smits, Originele tekening van de Ruige Weerschijnzwam (Inonotus hispidus), later gepubliceerd in de Flora Batava dl. 24, Leiden, Naturalis, 1915 (foto tentoonstelling Floris Verster)
Het is niet vreemd dat een zwam als een flora wordt opgenomen. In de negentiende eeuw wordt de plantenwereld ruimer gedefinieerd: paddenstoelen, mossen en wieren zijn er ook onderdeel van. Om de indrukwekkende omvang te benadrukken, krijgt de zwam twee pagina’s in de Flora Batava. Het kleine kader rechtsonder is een illustratie van de vindplaats, de iep in de tuin van de Leidse schilder Floris Verster.
Van de Flora Batava is door uitgeverij Lannoo in 2023 een prachtige heruitgave in één band gepubliceerd die een bundeling bevat van alle 2240 platen met daarop meer dan 2630 naar het leven geschilderde planten, paddenstoelen, korstmossen en wieren. Daaruit zijn ook honderd iconische soorten gekozen, die op ware grootte en met de oorspronkelijke tekst worden uitgelicht en voorzien van een nieuw verhaal, geschreven door een netwerk aan hedendaagse kenners en bewonderaars van planten. Samen met de uitgebreide inleiding en het soortenregister geeft deze nieuwe Flora Batava een bont beeld van de plantenwereld en het bijzondere dat zij herbergt. Deze nieuwe uitgave kost 99 euro. Ik denk dat ik er voor ga sparen!
Heruitgave uit 2023 van de Flora Batava door uitgeverij Lannoo
*Herbarium: een verzameling gedroogde, geperste planten die op papier zijn bevestigd, voorzien van
wetenschappelijke details zoals soortnaam, vindplaats en datum
Literatuur
Pieter A. Scheen, Lexicon Nederlandse beeldende kunstenaars 1750-1880, herz. door P. Scheen, Den Haag, Uitgeverij Pieter A. Scheen, 1981
Diverse sites waaronder
https://nl.wikipedia.org/wiki/Flora_Batava
https://nl.wikipedia.org/wiki/Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits
http://www.biografischportaal.nl/persoon/94523317
https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F45323?image=0
https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F364015?c=q%3Dhelena%2520van%2520de%2520pavord%2520smits%26filters%255B0%255D%255Bfield%255D%3Ddb%26filters%255B0%255D%255Bvalues%255D%255B0%255D%3Drkdartists%26filters%255B0%255D%255Btype%255D%3Dall&n=i%3D0%26p%3D1%26rpp%3D5%26tp%3D1
https://www.lakenhal.nl/en/search/collection?utf8=%E2%9C%93&q=helena+van+d+epavord+smits
https://nl.wikipedia.org/wiki/Eli_Heimans
https://nl.wikipedia.org/wiki/Jac._P._Thijsse
https://nl.wikipedia.org/wiki/Catharina_Cool
https://en.wikipedia.org/wiki/Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits
Afbeeldingen
Titelpagina in de eerste druk van de Flora Batava, deel I-IV. tekst: Jan Kops, ill.: Jan Christiaan Sepp
https://nl.wikipedia.org/wiki/Flora_Batava#/media/Bestand:AA_Jan_Kops_-_Flora_Batava,_Volume_1_%E2%80%93_title_(1800).jpg
Mathilde Frederika Wilhelmina Tonnet, Portret van Alexander Hugo Bakker Korff, 1882, houtskool op pampier, 120 x 85cm, Leiden, Museum Lakenhal
https://www.lakenhal.nl/nl/collectie/s-434
Helena van de Pavord Smits, Columnea microcalyx, 1918, Leiden, Naturalis
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits#/media/File:Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits_%E2%80%93_Columnea_microcalyx_Hanst.jpg
Helena Christina van de Pavord Smits, Streptocarpus grandis, 1917, Leiden, Naturalis
Helena Christina van de Pavord Smits - http://www.plantillustrations.org/artist.php?id_artist=1851
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits#/media/File:Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits_%E2%80%93_Streptocarpus_grandis_N.E._Br.jpg
Granen en zaden uit de collectie van het Herbarium
https://nl.wikipedia.org/wiki/Nationaal_Herbarium_Nederland#/media/Bestand:Dried_Cereal_grains_and_other_similar_products_in_Glass_jars_in_the_Herbarium_collection_at_Leiden.jpg
Catherina Cool
https://muizenest.nl/2018/08/19/19-augustus-catharina-cool/
Eerste druk van het paddenstoelenboek gemaakt door Catharina Cool
https://nl.wikipedia.org/wiki/Catharina_Cool#/media/Bestand:Paddenstoelenboekje_1913.jpg
Helena Christina van de Pavord-Smits, Lelies, waterverf op papier, Leiden, Museum de Lakenhal, 1928
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Vaas_met_Lelies_door_Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits.png
Helena Christina van de Pavord-Smits, Lelies, waterverf op papier, Leiden, Museum de Lakenhal, 1928
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Vaas_met_Lelies_door_Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits.png
Helena van de Pavord Smits, Bessen, perziken en druiven op een tafel, Leiden, Universiteitsbibliotheek Leiden? Een stilleven als vrij werk
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Helena_Christina_van_de_Pavord_Smits#/media/File:Bessen,_perziken_en_druiven_op_een_tafel_PK-T-AW-5334,_PK-T-AW-1636.jpg
