Zomerparels 2026: tentoonstellingen in Rijswijk, Leiden en Heino: Peter Gentenaar & Pat Gentenaar-Torley, Lux Buurman en Elly Tamminga

De zomer is begonnen. Regio noord en zuid zijn vrij, en komende vrijdag regio midden ook. Tijd voor rust maar ook tijd om je weer op te laden voor een nieuw werkjaar vanaf september. Te besteden aan tentoonstellingen vol schoonheid op mooie plekken. Ik neem je mee naar Rijswijk, Leiden en Heino.

Museum Rijswijk FIBERS OF LIFE
Peter Gentenaar & Pat Gentenaar-Torley, tot 6 september 2026

Werk van Peter Gentenaar in de tentoonstelling in Museum Rijswijk

In het hart van Rijswijk bevindt zich, in een fraai herenhuis uit c. 1790, het Museum Rijswijk. Bijzonder aan dit museum is de tweejaarlijkse Papierbiënnale: het museum geeft daarmee ruim baan aan deze bijzonder kunstvorm. Het Rijswijkse kunstenaarskoppel Peter Gentenaar en Pat Gentenaar-Torley, van wie nu een tentoonstelling te zien is, waren de initiatiefnemers van de eerste zeven Papier Biënnales (1996-2004) in het museum en hebben zowel in binnen- als buitenland veel voor de papierkunst betekend. Een mooie aanleiding voor een overzichtstentoonstelling van werk van beide kunstenaars.

Werk van Peter Gentenaar in de tentoonstelling in Museum Rijswijk

Peter Gentenaar (Rijswijk, 1946) start zijn loopbaan als graficus, maar raakt gefascineerd door papier. In 1973 gaat hij zijn eigen papier maken met pulp van plantenvezels en verandert hij van een papiergebruiker in een papier- en pulpmaker. Hij ontdekt eindeloos veel nieuwe mogelijkheden voor vormen en patronen in papier en bouwt in 1991 zijn eigen maalinstrument om vlas- en hennepvezels in te vermalen. De pulp daarvan verwerkt hij in monumentale, organische papiersculpturen. Met deze monumentale sculpturen van papier maakt hij ook veel furore in het buitenland. Liefde voor de natuur, natuurlijke materialen en zijn fascinatie voor techniek bepalen zijn oeuvre.

De Nederlandse mode-ontwerper Iris van Herpen werkte voor haar haute couture show Ludi Naturae in Parijs in  2018 samen met Peter van Gentenaar. Hij ‘kleedde’ met zijn papiersculpturen de modeshow aan. 

Pat Gentenaar-Torley (San Francisco, 1949) groeit op in Mountain View (Silicon Valley). Ze leert Peter kennen aan de California College of the Arts, waar ze beiden studeren. Vanaf 1971 wonen en werken ze samen in Rijswijk. Gentenaar-Torley schildert met papierpulp, waarvoor ze een heel eigen techniek ontwikkelt. Zij vermaalt plantaardige vezels in een papiermolen tot fijn spinrag, wat ze verdunt met water. De gekleurde pulp giet zij in dunne laagjes over elkaar op een tafel. Zo brengt ze geleidelijk de voorstelling tot leven. Ze begint met de bovenlagen, de details in de voorstelling, en werkt dan in 'omgekeerde' volgorde naar de ondergrond toe. In een video wordt getoond hoe ze dat doet. Pat Gentenaar-Torley haalt haar inspiratie uit haar jeugd in de VS en uit de tuin van haar oude Hollandse boerderij in Rijswijk. 

Werk van Pat Gentenaar-Torley

Op dinsdag 21 juli, donderdag 6 augustus en donderdag 3 september a.s. kun je Peter Gentenaar zelf spreken tijdens een walk en talk door de tentoonstelling. Heb ik in juni j.l.gedaan, heel interessant. Kost niets behalve de entree van het museum, de museumjaarkaart is geldig. Aanmelden bij AstridHuitker: educatie@museumrijswijk.nl

Peter Gentenaar legt uit hoe het door hem ontworpen maalinstrument waarmee hij vlas- en hennepvezels tot pulp vermaalt, werkt.

Rijksmuseum van Oudheden, Leiden Galleria
Twaalf exposities in één, tot 1 november 2026

Galleria is een verrassende museumbelevenis, waarin twaalf kleine exposities samenwonen onder één dak en een onverwacht mooie reis vormen, waarin verleden en heden elkaar ontmoeten: van Egyptische tempelfragmenten uit het labyrint van Amenemhat III, de reconstructie van middeleeuwse priesterkleding uit Nubië tot prachtige Marokkaanse fibula’s en beelden met verfijnde antieke haardrachten. En van tekeningen van Bob Brobbel (die de Nederlandse archeologie een gezicht gaven), zeldzame boeken uit de museumbibliotheek, een bijzondere collectie klokken tot twee eigentijdse kunstprojecten: Odysseus en de verdronkenen en geredden van Elisa Pesapane en Fragmenten van het oertapijt van Lux Buurman. Over deze laatste wil ik het even met jullie hebben.

Lux Buurman, Fragmenten van het oertapijt

Lux Buurman (1948) is een kunstschilder met een lange staat van dienst en een fascinatie voor de (kunst)geschiedenis, waaronder de mythologie. In Galleria presenteert zij op basis van haar eigen herinneringen een geheugenarchief in negentien geschilderde fragmenten van een niet-bestaand tapijt. Daarop schildert Lux herkenbare voorstellingen die verwijzen naar belangrijke bouwstenen van het menselijk bestaan, zoals de schepping, het voedsel, vuur, aanbidding en het labyrint. “Zoals weefsel uit losse draden ontstaat, zo is ook de mens gevormd uit relaties, rituelen, mythen, verhalen en patronen. Net als in een oud tapijt zijn sommige delen zichtbaar, terwijl andere zijn vervaagd of weggesleten. Wat overblijft zijn fragmenten, met de echo van wat ons vormde en nog altijd van betekenis is”, aldus de kunstenaar.

Lux Buurman, Waarneming, 2024, no. 2 uit de reeks fragmenten van het Oertapijt in de tentoonstelling Galleria in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

Haar tapijtfragmenten bekijkend kwam ik - onder andere - het labyrinth van Daedalus tegen; een mantelmadonna; de Griekse Prometheus, god van het vuur; de overmoedige Icarus; de hoorn des overvloeds; fabeldieren; het Nehallenia-altaar dat in de hal van het Museum van Oudheden staat, en de onderdompeling van Achilles in de Styx, wat hem onsterfelijk zou maken. Helaas, ‘de waard’ had buiten zijn hiel gerekend. Alles heel fijn geschilderd in mooie zachte tinten.

Lux Buurman, De hoorn des overvloeds, no. 8 uit de reeks fragmenten van het Oertapijt in de tentoonstelling Galleria in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

Het is een bijzonder project, waard om te bezoeken en ik raad je aan om daar even de tijd voor te nemen. De kunstenaar helpt daarbij met korte gesproken teksten bij elk werk. Die teksten vind je via deze link en ze verweeft er ook nog haar visie op het leven doorheen. Als je op je telefoon de link activeert en ter plekke je oortjes indoet, kun je haar toelichting per werk beluisteren. Je kunt de werken ook thuis op je laptop kijken en beluisteren, maar in het echt is het natuurlijk het allermooist.

Lux Buurman, Fabeldieren, no. 14 uit de reeks fragmenten van het Oertapijt in de tentoonstelling Galleria in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

Lux Buurman, Vuur, no. 3 uit de reeks fragmenten van het Oertapijt in de tentoonstelling Galleria in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

Als ‘toetje’ hangt er het schilderij Lux vindt de fragmenten. Lux vertelt daar in het bijbehorende audiofragment zelf over:

“Daar ga ik dan. Met de gevonden fragmenten bij elkaar gebonden op de bagagedrager van mijn fiets. Het was een hele bijzondere onderneming. Ik had me voorgenomen om geen plannen te maken. Om het oertapijt associatief te laten ontstaan en tevoorschijn te toveren. Met al schilderend, samen met die prachtige materie olieverf nieuw leven in te blazen. En dat gebeurde. Bijna als vanzelf volgde het ene fragment het andere op. Elke nieuwe dag een nieuwe kans. Ik zocht niet maar ik vond. En ik vond vooral schoonheid.”

Lux Buurman, Lux vindt de fragmenten, no. 18 uit de reeks fragmenten van het Oertapijt in de tentoonstelling Galleria in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden

Kasteel het Nijenhuis, Heino Elly Tamminga, schilder voor iedereen, tot 7 maart 2027

Een verblijf bij Ommen in Overijssel, onlangs, was een uitgelezen kans om Kasteel het Nijenhuis in Heino te bezoeken, een dependance van Museum de Fundatie in Zwolle. Daar wachtte een verrassing. Alweer een vrouwelijke kunstenaar waar ik nooit eerder van had gehoord met een groot en fijn oeuvre in geheel eigen stijl: Elly Tamminga.

Kasteel het Nijenhuis in Heino, Overijssel

Elly Tamminga (1896-1983) was kunstenaar, zakenvrouw èn sociaal bewogen. Zij schilderde landschappen, scenes uit het (boeren)leven, stillevens en portretten. Ze maakte ook grafisch werk voor een betaalbare prijs, bestemd voor een breed publiek. Museum de Fundatie heeft een groot deel van haar werk in depot en besloot om dat maar eens af te stoffen: hier is sprake van een wederopstanding.

Elly Tamminga, De geitenhoedsters, 1952                         Elly Tamminga, Schaapsherder met kudde, z.j.,
olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie               olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie

Geboren in Amsterdam groeit Elly op in een welgesteld gezin in een villa in Bussum. Haar vader is directeur van de Maatschappij Amsterdamsch Goederenvervoer. Elly’s moeder is lid en later voorzitster van plaatselijke afdeling van de Nederlandsche Vrouwen Vrede Bond en speelt een rol in de wereld van de zwemsport. Na de HBS gaat Emmy op voor de lagere akte Tekenen en van 1915 tot 1919 bezoekt ze de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. In die tijd leert ze de politiek en maatschappelijk geëngageerde schrijver, vertaler en schilder Karel Luberti (1893-1979) kennen, die werkt onder het pseudoniem Toon Verhoef. Hij oefent met zijn socialistische kunstopvattingen grote invloed uit op Elly Tamminga.

Elly Tamminga, Waterspiegeling, 1920-1925, olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie

Tijdens haar opleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam leert Elly ‘naar de natuur’ schilderen, zie het zelfportret hieronder links. Na haar opleiding verandert haar stijl ingrijpend. Ze schildert met olieverf op karton en kiest voor een sterk vereenvoudigde beeldtaal met duidelijk kleurvlakken en contouren. Ze blijft haar hele leven lang in deze stijl werken waarbij haar onderwerpen variëren tussen figuratief en abstract.

Elly Tamminga, Zelfportret, 1935, olieverf op karton,            Elly Tamminga, Zelfportret, 1918,
Zwolle, Museum de Fundatie                                                  olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie

Haar kunst zou zijn oorsprong vinden in het kubisme, met krachtige kleurvlakken, heldere composities. Zelf moest ik ook denken aan de colleges aan het begin van de studie Kunstgeschiedenis waar we langs alle ontwikkelingen en stijlen door de tijden heen gingen. Eén daar van was het post-impressionistische Cloissionisme: grote, heldere kleurvlakken die worden omgeven door donkere, meer of minder zware contourlijnen, als ware het glas-in-lood-werken. De naam is afgeleid van cloisonné, een oude emailleertechniek. De nadruk ligt op de zuiverheid van kleur en de emotionele, decoratieve kracht van de vorm. Er is weinig aandacht voor diepte, schaduw of traditioneel perspectief. Zie ook het voorbeeld van de Franse schilder Gauguin hieronder. De contouren, heldere kleurvlakken en weinig diepte zie ik zeker ook in het werk van Tamminga terug.

Paul Gauguin, Het visioen na de preek, 1888, olieverf op doek, Edinburgh, National Gallery of Scotland

Haar eerste tentoonstelling is in Engeland, ze zal daarna nog vaker in het buitenland exposeren. In Nederland krijgt ze met haar kunst geen voet aan de grond. Kunstcritici vonden haar werk ‘te illustratief, goed voor reclameplaten, illustraties of muurdecoraties, maar kunst?’ Nog weer later krijgt haar werk kwalificaties als ‘te schematisch, coloriet zonder finesse’. Het laat haar niet onberoerd.

Elly Tamminga, Dubbelportret (mogelijk met haar zus Willy), 1937, olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie

In 1926 benoemt hun vader Elly en haar zus Willy tot gedelegeerd commissarissen van zijn bedrijf en na zijn dood, twee jaar later, nemen ze de directie van het bedrijf over. Samen met Willy’s echtgenoot vormt Elly nu de Raad van Bestuur. Elly erft de villa in Bussum waar ze ook gaat wonen en waar, na de Tweede Wereldoorlog, Karel Luberti bij haar intrekt. Ze zullen vaak naar Zuid-Frankrijk en Italië gaan: Tamminga’s na-oorlogse landschappen en portretten zijn voornamelijk in die landen gesitueerd.

Elly Tamminga’s kunst staat in het teken van idealen, eenvoud en toegankelijkheid. Zij vindt dat kunst toegankelijk moet zijn voor iedereen. Karel en zij verwoorden hun idealen als volgt: “We onderzochten samen of en hoe het mogelijk zou zijn om een schildertechniek te ontwikkelen die het mogelijk zou maken dat het werk van een kunstenaar niet langer het uitsluitend eigendom moet worden van een of andere veel geld bezitter, maar in het bezit kan komen van ieder die het mooi vindt, zelfs al ‘geniet’ hij het minimum loon.”

Dat deed ze door van een onderwerp meerdere versies te maken, niet identiek maar wel verwant zoals hier van het dorpje San Gimignano in Italië.

Verschillende gezichten op San Gimignano in Italië, mogelijk geschilderd na 1955

Begin 1957 exposeert Elly bij Les Beaux Arts in Den Haag. Maar weer is het oordeel vernietigend. De ‘hardnekkigheid’ waarmee ze aan haar schilderstijl vasthield, wordt niet ‘gepruimd’. “Tamminga ‘brengt elke kiem van leven […] gewetensvol om zeep en maakt van alles ‘dezelfde stereotiepe, banale vlakke plaatjes’, zo luiden de commentaren in de kranten. Alleen dagblad Het Binnenhof klinkt iets aardiger: ‘aardige, blijmoedige kleurenexpressies’. . Haar werk wordt ook niet of nauwelijks door Nederlandse musea aangeschaft, behalve door het Centraal Museum in Utrecht, waardoor ze bij het grote publiek onbekend blijft

Elly Tamminga, Fabrieksterrein, c. 1930, olieverf op karton, Zwolle, Museum de Fundatie