Het vrouwelijk perspectief in de oude beeldende kunst: Hommage aan Jane Fortune, een eigentijdse mecenas
Openingsbeeld: Jane Fortune, oprichter van de Advancing Women Artists (AWA), hier in 2009
Het was 2013 en het derde jaar van mijn studie kunstgeschiedenis aan de Leidse Universiteit. We leerden de Italiaanse oude beeldende kunst uit de vroegmoderne tijd - mijn geliefde periode - kennen via de grote drie ‘geniale’ kunstenaars: Leonardo, Michelangelo en Rafaël en vele andere mannelijke kunstenaars. Tot ik mij na drie jaar studie afvroeg: maar waren er dan helemaal geen vrouwelijke kunstenaars in die tijd? Vrouwen lieten zich toch niet allemaal - ondanks de beperkte bewegingsruimte die toen ze hadden - in een hokje stoppen? Ik besloot vanaf dat moment om de kunstgeschiedenis vanuit een vrouwelijk perspectief te bestuderen in alles wat ik nog te maken had aan essays en scripties.
Wat bleek? Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw hadden Amerikaanse feministische kunsthistorici al veel aandacht besteed aan Italiaanse vrouwelijke kunstenaars in de vroegmoderne tijd. Startpunt was het essay van Linda Nochlin (1931-2017) die in een baanbrekend artikel in 1971 in relatie tot de ‘grote drie’ ‘uitriep’: “Why have there been no great women artists?”. Daarop volgde veel onderzoek, bijvoorbeeld door Ann Sutherland Harris (1937), Norma Broude (1941) en Mary D. Garrard (1937). Zij identificeerden vele vrouwelijke kunstenaars, ook Italiaanse en Nederlandse, en braken met hun baanbrekende onderzoeken de door mannen overheerste canon van de kunstgeschiedenis open.
Die canon, ontwikkeld in de negentiende eeuw, was vooral gebaseerd op de levensbeschrijvingen die schilder en kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari (1511-1574) eeuwen eerder publiceerde in zijn boek Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri (vert. De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten, van Cimabue tot onze tijd) in 1550, en in een bijgewerkte herdruk in 1568. Vasari was het die de’ grote drie’ op het schild hees.
Ging het in de feministische kunstgeschiedenis in eerste instantie vooral om onderzoek naar vergeten vrouwelijke kunstenaars, de Britse kunsthistorica Griselda Pollock (1949) trok dit breder en introduceerde een breed globaal en postkoloniaal perspectief. Pollock betoogde dat het feminisme dé manier was om de gangbare kijk op de kunstgeschiedenis fundamenteel te veranderen
In Italië zelf en ook in ons land bleef het ondertussen lang stil, maar de afgelopen vijftien jaar zijn deze inzichten ook in Italië en in Nederland doorgedrongen en vindt er een inhaalslag plaats. In heel Europa zijn diverse tentoonstellingen georganiseerd met vrouwelijke kunstenaars uit het eigen land maar ook uit andere Europese landen als onderwerp. En waar we naar toe moeten is een geïntegreerde en inclusieve kunstgeschiedenis waarin alle geïnternaliseerde vooroordelen over kunst gemaakt door vrouwen én kunst gemaakt door kunstenaars buiten de westerse wereld worden los gelaten en gender geen rol meer speelt. Daar wordt inmiddels hard aan gewerkt.
Jane Fortune
Terug naar de titel van dit stuk. Ik sloot mijn studie kunstgeschiedenis MA af in 2018 en wilde verder met dit onderwerp. Bij toeval stuitte ik op Jane Fortune (1942-2018) een schrijfster en filantroop uit de Verenigde Staten. Als jonge blom bezocht Jane tijdens een tussenjaar Florence om de renaissance te proeven. In 2005 keerde ze terug en in dat jaar trof ze op een markt van antiekboeken een boekje over Plautilla Nelli (1524-1588), een schilderende non en abdis van een Florentijns klooster. Fortune raakte gefascineerd en zag weer wat later een werk van deze vrouw in het San Marco Klooster in Florence. Dit werd het begin van een zoektocht in musea en depots van Florentijnse musea naar meer werken van Plauilla Nelli en andere vrouwelijke kunstenaars
Fortune richtte daartoe in 2009 Advancing Women Artists (AWA) op, ging samen met haar staf in gesprek met museumdirecties en deed grondig onderzoek in hun archieven. De resultaten verwoordde ze in het boek Invisible Women. Forgotten Artists of Florence, dat in 2009 uitkwam. Met haar talent om fondsen te werven en met een geweldig netwerk van kunstliefhebbers uit vooral het Angelsaksisch gebied, waar de Italiaanse kunst heel veel bewonderaars had en nog steeds heeft en die vaak een goed gevulde portemonnee hebben, heeft AWA tot 2021 rond de 1500 werken van vrouwelijke kunstenaars opgespoord en geïdentificeerd en rond de zeventig schilderijen en beeldhouwwerken laten restaureren. Steeds met de verplichting dat het werk na restauratie ook openbaar tentoongesteld diende te worden.
Zo ook het lang in de vergetelheid geraakte Laatste avondmaal (1568, ca. 700 x 200 cm) van abdis Plautilla Nelli dat opdook uit de refter van het klooster van de Santa Maria Novella in Florence. Plautilla Nelli bleek de eerste vrouwelijke kunstenaar die een laatste avondmaal - hét piece de resistance van bijna elke schilder in die tijd - maakte. Het werk bleek in zeer slechte staat en Fortune wist in tien jaar tijd de benodigde 220.000 dollar bij elkaar te krijgen, waarna een restauratie van vier jaar volgde. Het werk werd in oktober 2019, 450 jaar nadat het was gemaakt, feestelijk onthuld en het kreeg haar plek op de meest passende plaats: ‘thuis’ aan de muur in het museum van de Chiesa di Santa Maria Novella in het hartje van Florence. Het hangt een beetje hoog, naar mijn smaak, maar alla. Helaas maakte Jane Fortune dit ‘gouden’ moment zelf niet meer mee. Zij overleed in 2018 aan kanker. In 2021 stopte AWA maar niet zonder de website met alle documentatie over de afgelopen jaren beschikbaar te stellen, geschreven maar ook in beeld en op video. Zie: www.advancingwomenartist.org/
Suor (zuster) Plautilla Nelli, Laatste avondmaal, 1568, (ca. 700 x 200 cm)
(foto http://advancingwomenartists.org/news/press-room)
Plautilla Nelli’s Laatste avondmaal op haar definitieve plek in het museum van de Chiesa di Santa Maria Novella in Florence (http://advancingwomenartists.org/news/press-room)
Bij toeval ontdekte ik in juli 2021 de afscheidsmail van AWA, waarin ik een plattegrond aantrof, naar later bleek uit het boek Invisible Women, en een lijst met kerken, musea en instituten in Florence waar werk van kunstenaressen te vinden zou zijn. De lijst dateerde van 2009 maar was nog steeds van waarde. Ik besloot om op zoek te gaan naar deze vrouwen, kocht in 2022 in Florence het boek van Fortune en ging van start. In 2020 was ik mijn website Mélaniekijktkunst.nl met artikelen over kunst voor een geïnteresseerd lekenpubliek - begonnen en zo heb ik vanaf 2021 - naast ook andere onderwerpen én regelmatige interviews met hedendaagse Nederlandse kunstenaars - negen interessante, verloren gewaande, maar zeer geleefd hebbende levens van Italiaanse vrouwelijke kunstenaars van 1550 tot rond 1750 beschreven.
Cover van het boek dat Jane Fortune in 2009 schreef (foto MS)
En hoe heuglijk, september jl. ontmoette ik in Florence op een expertmeeting rondom vrouwelijke kunstenaars in relatie tot de kunstgeschiedenis, georganiseerd door het Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut (NIKI)*, Jane Adams, CEO van Artemisia Gold. Jane Adams heeft jaren met Jane Fortune samengewerkt en met Artemisia Gold zet zij het werk van Fortune voort. Diverse werken van Artemisia Gentileschi (1593-1654) zijn inmiddels gerestaureerd en op dit moment ligt een werk van de recent herontdekte en eerste Romeinse architecte én schilder Plautilla Bricci (1616-1705) in Rome onder het vergrootglas (https://artemisiagold.org/). Voor mij weer een nieuwe naam waar ik zeer binnenkort mijn tiende Italiaanse vrouwenleven aan ga wijden.
* Het NIKI is een onderzoeksinstituut van diverse Nederlandse universiteiten in Florence voor Nederlandse en ook internationale studenten, wetenschappers, museumprofessionals en kunstenaars. Het NIKI heeft een grote bibliotheek en je kunt er overnachten. Het NIKI kan via aanbevelingsbrieven ook toegang geven tot Italiaanse instituten voor de bestudering van de Italiaanse kunstgeschiedenis, ook in relatie tot de Nederlandse kunstgeschiedenis. https://www.niki-florence.org/
——————————————————————————————-
Meer weten? www.melaniekijktkunst.nl
Wil je rechtstreeks naar de artikelen over vrouwen: www.melaniekijktkunst.nl/vrouwen. Je kunt je op de site inschrijven voor mijn nieuwsbrief die uitkomt als ik weer een nieuw artikel publiceer, ongeveer 10 x per jaar met een pauze in augustus en januari. Inmiddels zijn ook een aantal artikelen in het Engels vertaald: https://melaniekijktkunst.nl/english.
